System monitorowania i kontrolowania jakości paliw ciekłych i biopaliw ciekłych funkcjonuje od 1 maja 2004 r. Głównym celem jego utworzenia było umożliwienie wywiązania się przez Polskę z obowiązków wynikających z członkostwa w Unii Europejskiej (określonych w Dyrektywie 98/70/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 13 października 1998 r. w sprawie jakości benzyny i olejów napędowych zmienionej Dyrektywą 2003/17/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 3 marca 2003 r.)

Obowiązki te polegają na monitorowaniu jakości paliw ciekłych wprowadzonych do obrotu oraz sporządzaniu raportu dla Komisji Europejskiej przedstawiającego wyniki dotyczące jakości paliwa na rynku. Przy okazji konstruowania systemu wzięto pod uwagę specyfikę polskiego rynku paliwowego i wprowadzono rozwiązania umożliwiające podejmowanie kontroli nie tylko na podstawie czynników statystycznych, ale także na podstawie wszelkich informacji o paliwie złej jakości. System ma więc realizować także inny cel, jakim jest dążenie do eliminowania i przeciwdziałania wprowadzaniu do obrotu paliw niespełniających wymagań jakościowych określonych w przepisach prawnych.

Z uwagi na dwojaki charakter celów system został podzielony na dwie części: „europejską” i „krajową”, które różnią się między sobą kilkoma kryteriami (rodzajem kontrolowanych podmiotów, sposobem wybierania/losowania podmiotów do kontroli, ilością parametrów podlegających badaniu).

Od 1 stycznia 2007 r. podstawę prawną funkcjonowania systemu stanowi ustawa z 25 sierpnia 2006 r. o systemie monitorowania i kontrolowania jakości paliw. Zadania związane z zarządzaniem systemem realizowane są przez Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, a kontrola jakości paliw prowadzona jest przez Inspekcję Handlową. Nowa regulacja w znacznym stopniu zakłada rozszerzenie i zmianę systemu w odniesieniu do poprzedniej ustawy z dnia 23 stycznia 2004 r. Po raz pierwszy kontrola jakości paliw jest prowadzona na tak szeroką skalę. Kontrolowany jest cały łańcuch dystrybucyjny paliwa – od stacji paliwowej poprzez hurtownie i bazy paliwowe aż do producenta paliwa, kontroli poddane są wszystkie, dostępne na rynku, gatunki paliw.

 Ustawa o systemie monitorowania i kontrolowania jakości paliw realizuje następujące cele:

• ochrona środowiska naturalnego,

• ochrona zdrowia ludzi,

• bezpieczeństwo użytkowników pojazdów,

• ochrona interesów ekonomicznych konsumentów,

• przeciwdziałanie wprowadzania do obrotu paliw niespełniających wymagań jakościowych.

Kontrola jakości paliw ciekłych prowadzona jest w dwóch zakresach: 

1. w ramach europejskiej części systemu, której celem jest monitorowanie pod względem statystycznym jakości paliw;

2. w ramach krajowej części systemu, której celem jest przeciwdziałanie transportowaniu, magazynowaniu, wprowadzaniu do obrotu, a także gromadzeniu w stacjach zakładowych paliw, które nie spełniają wymagań jakościowych określonych w przepisach prawa.

W ramach europejskiej części systemu kontrolowane są benzyny (bezołowiowa 95 oraz 98), olej napędowy oraz biopaliwa ciekłe dostępne na stacjach paliwowych i zakładowych. W próbach benzyn i oleju napędowego badane są wszystkie parametry, które mają wpływ na środowisko naturalne (określone w Dyrektywie 98/70/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 13 października 1998 r. w sprawie jakości benzyn i olejów napędowych zmienionej dyrektywą 2003/17/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 3 marca 2003 r.). Stacje przeznaczone do kontroli wybierane są losowo (system komputerowy).

Natomiast wszystkie pozostałe kontrole realizowane są w ramach krajowej części systemu monitorowania i kontrolowania jakości paliw. W krajowej części systemu kontrolą objęte są następujące gatunki paliw:

• benzyny (bezołowiowa 95 oraz 98),

• olej napędowy,
• biopaliwa ciekłe,
• gaz skroplony (LPG),
• sprężony gaz ziemny (CNG),
• lekki olej opałowy.

Kontrolowani są następujący przedsiębiorcy:

• producenci paliw,
• przedsiębiorcy magazynujący paliwa,
• przedsiębiorcy wykonujący działalność gospodarczą w zakresie transportowania paliw (na wniosek Policji oraz w toku czynności prowadzonych przez Policję),
• właściciele i użytkownicy wybranych flot pojazdów,
• rolnicy wytwarzający biopaliwa ciekłe na własny użytek,
• hurtownie paliw,
• stacje paliwowe i zakładowe, w których kontrolowane są paliwa ciekłe, biopaliwa ciekłe, gaz skroplony (LPG) oraz sprężony gaz ziemny (CNG),
• przedsiębiorcy wprowadzający do obrotu lekki olej opałowy.

W próbach paliwa badane są wszystkie lub niektóre parametry określone w przepisach prawa. Zarządzający systemem monitorowania i kontrolowania jakości paliw określa minimalne liczby przedsiębiorców podlegających kontroli. Jednak podjęcie kontroli możliwe jest także w przypadku uzyskania informacji o niewłaściwej jakości paliw lub zaistnienia okoliczności wskazujących na możliwość wystąpienia niewłaściwej jakości paliw (w praktyce oznacza to skargi kierowców, informacje z Policji i CBŚ, wyniki poprzednich kontroli).

Istotną zmianą w porównaniu z poprzednio obowiązującą ustawą o systemie monitorowania i kontrolowania jakości paliw ciekłych i biopaliw ciekłych jest to, że Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów niezwłocznie wyznacza do kontroli dostawcę tego przedsiębiorcy, u którego stwierdzono paliwo niewłaściwej jakości. W przypadku braku stacjonarnego zbiornika paliwa, Inspekcja Handlowa podejmuje czynności kontrolne w celu ustalenia innego przedsiębiorcy, od którego pochodzi zakwestionowane paliwo a posiadającego stacjonarny zbiornik.

Badania prób paliw pobieranych podczas kontroli są wykonywane przez laboratoria posiadające certyfikaty akredytacyjne wydane przez Polskie Centrum Akredytacji.

Kontrola jakości paliw przebiega w dwóch okresach monitorowania: od 1 maja do 30 września (okres letni) oraz od 1 października do 30 kwietnia (okres zimowy).

UOKiK jest odpowiedzialny za sporządzenie raportów dla:

• Komisji Europejskiej (do 30 czerwca) dotyczących:

  • jakości paliw ciekłych oraz jakości biopaliw ciekłych;

  • zawartości siarki w lekkim oleju opałowym, w ciężkim oleju opałowym (na podstawie danych Głównego Inspektora Ochrony Środowiska), w oleju do silników statków żeglugi śródlądowej (na podstawie danych Głównego Inspektora Ochrony Środowiska), w paliwach żeglugowych stosowanych w statkach morskich (na podstawie raportów sporządzanych przez Dyrektorów Urzędów Morskich). 

• Rady Ministrów (do 31 maja) dotyczącego:

  • jakości paliw ciekłych, jakości biopaliw ciekłych, gazu skroplonego (LPG) oraz sprężonego gazu ziemnego (CNG).

Kary: 

Za wytwarzanie, transportowanie, magazynowanie lub wprowadzanie do obrotu paliw ciekłych, biopaliw ciekłych, gazu skroplonego (LPG), sprężonego gazu ziemnego (CNG) lub lekkiego oleju opałowego niespełniających wymagań jakościowych ustawa przewiduje kary grzywny następującej wysokości:

• od 50 tys. do 500 tys. zł (lub karę pozbawienia wolności do lat 3)

• od 100 tys. do 1 mln zł lub karę pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat, jeżeli paliwo stanowi mienie znacznej wartości

• od 10 tys. do 25 tys. zł w przypadku mniejszej wagi

• od 25 tys. do 250 tys. zł za działania nieumyślne

Ponadto zgodnie z ustawą o systemie monitorowania i kontrolowania jakości paliw przewiduje się następujące kary grzywny dla:

• rolnika wytwarzającego na własny użytek biopaliwa ciekłe niespełniające wymagań jakościowych określonych w ustawie; 

• właściciela lub użytkownika wybranej floty wprowadzającego do obrotu biopaliwo ciekłe stosowane w tej flocie, stosującego bez zgłoszenia biopaliwo ciekłe niespełniające wymagań jakościowych, zaopatrującego wybraną flotę w biopaliwo ciekłe z dystrybutora nioznakowanego w sposób właściwy, nie wykonującego obowiązku informowania Prezesa UOKiK o zmianie danych zawartych w zgłoszeniu;

• przedsiębiorcy prowadzącego działalność gospodarczą w zakresie wytwarzania, magazynowania lub wprowadzania do obrotu biopaliw ciekłych, przeznaczonych dla wybranych flot magazynującego biopaliwo w zbiorniku nieoznakowanym w sposób określony w ustawie;

• stosującego ciężki olej opałowy niespełniający wymagań jakościowych;

• stosującego olej do silników statków żeglugi śródlądowej niespełniający wymagań jakościowych.